Giáo sư Lê Văn Thiêm là một tài năng toán học xuất sắc, tầm cỡ quốc tế, là người có công đầu đặt nền móng xây dựng và phát triển nền toán học Việt Nam. Ông là người Việt Nam (VN) đầu tiên có bằng Tiến sĩ tại Đại học Gottingen – Đức; người VN đầu tiên nhận học vị Tiến sĩ quốc gia, học vị cao nhất của Pháp; người VN đầu tiên trở thành Giáo sư toán học của Trường đại học Zurich, Thụy Sĩ. Ông là Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học VN, Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học VN…


GS Lê Văn Thiêm

Nhà Toán học xuất sắc

Lê Văn Thiêm sinh năm 1918 tại xã Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh trong một dòng họ có truyền thống hiếu học, khoa bảng. Năm 1930, cả cha và mẹ Lê Văn Thiêm đều qua đời. Phát huy truyền thống của gia đình, ông đã vào Quy Nhơn, nương tựa nơi người anh cả Lê Văn Kỷ đang làm nghề Y ở đó, theo học tại Trường Collège de Quy Nhon (nay là Trường Quốc học Quy Nhơn).

Với sự đam mê học tập và quyết tâm cao, Lê Văn Thiêm đã làm cho các giáo viên ở đây phải kinh ngạc về sự thông minh xuất chúng của mình, đặc biệt ở môn Toán học. Ông giải được những bài toán của các lớp trên và giải bằng nhiều cách khác nhau. Chỉ trong 4 năm (1933 – 1937), Lê Văn Thiêm đã hoàn thành xuất sắc chương trình học 9 năm và đứng đầu danh sách khen thưởng của nhà trường khi tốt nghiệp Cao đẳng tiểu học (tương đương với Phổ thông cơ sở ngày nay). Ba tháng sau, ông lại lập một kỳ tích mới: thi đỗ tú tài phần 1 (tương đương lớp 11 ngày nay), việc mà người bình thường phải chuẩn bị khẩn trương trong 2 năm. Ngay năm sau, ông lại thi đỗ tú tài toàn phần.

Học tiếp Toán học bậc đại học là nguyện vọng lúc này của ông. Thời điểm đó cả Đông Dương chỉ có một trường đại học tại Hà Nội, chuyên về Y khoa và Luật khoa, chưa đào tạo cử nhân Toán, nên năm 1938, Lê Văn Thiêm đành phải ghi tên theo học lớp Lý – Hoá – Sinh (PCB) để chuẩn bị vào học ngành Y. Tuy nhiên, may mắn là ước mơ theo đuổi ngành Toán học của Lê Văn Thiêm đã được chắp cánh bởi năm 1939, với thành tích đỗ thứ nhì kỳ thi PCB, ông được nhận học bổng sang Pháp du học tại Trường Đại học Sư phạm Paris (École Normale Supérieure de Paris) – một cái nôi đào tạo nhân tài Toán học của nước Pháp. Trở thành sinh viên của trường này là vinh dự và niềm ao ước của nhiều người Pháp và những người nước ngoài.

Năm 1939, phát xít Đức thổi bùng ngọn lửa cuộc chiến tranh ở châu Âu, do vậy đến năm 1941, ông mới có điều kiện kèm theo học lại thông thường. Năm 1943, Lê Văn Thiêm tốt nghiệp thạc sĩ tại Paris. Trong quãng thời hạn này, ông là người tiên phong trên quốc tế giải được bài toán ngược trong Lý thuyết những hàm phân hình mà nhà toán học vĩ đại Nevalina, người Phần Lan, đã đặt ra. Các nhà khoa học nhìn nhận rằng, Lý thuyết những hàm phân hình là một trong những kim chỉ nan đẹp nhất của Toán học thế kỷ 20, vì thế khu công trình của Lê Văn Thiêm rất có ý nghĩa so với Toán học quốc tế .

Sau đó, ông sang làm luận án Tiến sĩ tại Đại học Tổng hợp Gottingen với học bổng của của Quỹ Alexander von Humboldt – Qũy hỗ trợ danh tiếng nhất của Đức cho các nhà khoa học nước ngoài. Ngày 4/4/1945, ông đã bảo vệ thành công Luận án tiến sĩ Toán học với đề tài “Về việc xác định kiểu của một diện Riemann mở đơn liên” với điểm đánh giá trung bình là giỏi.

Năm 1946, được tin phái đoàn nhà nước việt nam Dân chủ Cộng hòa đến Paris để đàm phán, Lê Văn Thiêm đã tự nguyện làm 1 số ít việc giúp sức phái đoàn và tập hợp đồng đội tri thức Việt kiều đi đón quản trị Hồ Chí Minh. Năm 1948, ông đại diện thay mặt cho việt nam lần tiên phong tham gia Hội nghị hoà bình quốc tế tại Ba Lan. Cùng năm đó, dưới sự hướng dẫn của chuyên viên số 1 về Hàm giải tích của Pháp – Giáo sư Georges Valiron, Lê Văn Thiêm đã bảo vệ xuất sắc luận án Tiến sĩ khoa học vương quốc về Toán. Ông trở thành người việt nam tiên phong nhận được học vị Tiến sĩ vương quốc, học vị cao nhất của nước Pháp và được mời dạy Toán tại Đại học Bách Khoa ở Zurich ( Thụy Sĩ ) .
Những năm đó, ở châu Âu, nhiều người nhìn Lê Văn Thiêm như thể một năng lực xuất chúng mà nhiều nhân tài khác mong ước thành đạt được như ông. Nhưng trái tim ông luôn cháy bỏng hướng về quê nhà. Năm 1946, cuộc kháng chiến chống xâm lược Pháp bùng nổ, nghe theo lời lôi kéo của quản trị Hồ Chí Minh, GS. Lê Văn Thiêm đã có một quyết định hành động hệ trọng ghi lại bước ngoặt lớn trong đời ông và tác động ảnh hưởng thâm thúy đến nhiều thế hệ sinh viên Nước Ta – lòng yêu nước và chí căm thù xâm lược đã thúc giục ông từ bỏ vị thế khoa học không ít người mơ ước ở Zurich nổi tiếng để về nước tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu giành độc lập cho dân tộc bản địa. Lòng mê hồn khoa học đã dẫn dắt Lê Văn Thiêm đi du học và đạt nhiều thành tích. Còn vào năm 1949, lòng yêu nước khiến ông từ bỏ vị thế khoa học và danh vọng ở châu Âu, trở lại với Tổ quốc đang chiến đấu …


GS. Lê Văn Thiêm cùng mái ấm gia đình

Làm Toán đóng góp sức mình cho quê hương

Lê Văn Thiêm quay trở lại Tổ quốc qua đường bay Paris – Bangkok ( Đất nước xinh đẹp Thái Lan ), rồi bằng đường đi bộ qua Campuchia về rừng U Minh, khu 9, Nam Bộ và tham gia công tác làm việc tại Sở Giáo dục đào tạo Nam Bộ từ ngày 19/12/1949. Ông nhanh gọn hòa mình vào công cuộc kháng chiến cùng nhân dân cả nước, chỉ sau 4 tháng ông đã được xét và kết nạp vào Đảng .
Sau thắng lợi của chiến dịch Biên giới 1950, nhà nước khẩn trương chuẩn bị sẵn sàng lực lượng cán bộ khoa học cho việc thiết kế quốc gia sau ngày toàn thắng. Tháng 7/1950, Đề án giáo dục được trải qua nhằm mục đích cung ứng kịp thời những nhu yếu của thời kỳ cách mạng mới. Trên cả nước hình thành ba TT ĐH : Trung tâm Việt Bắc ; Trung tâm Thanh – Nghệ ; Khu học xá Trung ương ( đặt nhờ tại Nam Ninh, Quảng Tây, Trung Quốc ) .
Năm 1951, GS. Lê Văn Thiêm được nhà nước điều động từ Nam Bộ ra Việt Bắc để nhận trách nhiệm mới. Khoác túi balo trên vai, ông đã lội bộ 6 tháng theo đường rừng để ra đến Việt Bắc và được giao trách nhiệm thiết kế xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, được cử giữ chức vụ Hiệu trưởng của hai trường này và giảng dạy môn Cơ học triết lý. Ở Việt Bắc, cùng với những nhà khoa học lớn như Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa, Lê Văn Thiêm đã đặt nền móng tiên phong cho công tác làm việc nghiên cứu và điều tra khoa học, nghiên cứu và điều tra kim chỉ nan và nghiên cứu ứng dụng, tạo dựng nên thế hệ cán bộ khoa học tiên phong của nước việt nam mới .

Sau Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954), Chính phủ ra quyết định thành lập Trường Đại học Sư phạm Văn khoa, do GS. Đặng Thai Mai làm Hiệu trưởng và Trường Đại học Sư phạm Khoa học do GS. Lê Văn Thiêm làm Hiệu trưởng. Trường Đại học Sư phạm Khoa học tồn tại chỉ 2 năm (1955 – 1956) và đào tạo được ba khoá, nhưng trường đã có một vị trí cực kỳ quan trọng khi đã đào tạo được những cán bộ khoa học tài năng, những lãnh đạo khoa học có uy tín.

Từ năm 1957 – 1970, GS. Lê Văn Thiêm được cử giữ chức vụ Phó hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Thành Phố Hà Nội, kiêm Chủ nhiệm Khoa Toán .
Lê Văn Thiêm cùng với GS. Hoàng Tụy đã có góp phần to lớn trong việc xây dựng Viện Toán học và Hội Toán học Nước Ta. Năm 1970, GS. Lê Văn Thiêm được điều động sang đảm nhiệm Viện Toán học thuộc Viện Khoa học Nước Ta với cương vị Viện trưởng. Từ buổi đầu gian khó của một viện khoa học mới được xây dựng và rồi trong thực trạng chống cuộc chiến tranh phá hoại của Mỹ lại leo thang ( 1972 ), Viện phải sơ tán về huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phú ( nay là tỉnh Vĩnh Phúc ), dưới sự chỉ huy của GS. Lê Văn Thiêm và chỉ huy Viện, công tác làm việc điều tra và nghiên cứu khoa học của Viện vẫn được thực thi với quyết tâm cao. Năm nào Viện cũng tổ chức triển khai được hội nghị khoa học để những cán bộ thông tin hiệu quả nghiên cứu và điều tra mới. Viện vẫn có những khu công trình đạt chất lượng cao, công bố trên những tạp chí có uy tín trong nước và quốc tế. Ngay từ khi mới xây dựng, Viện đã có một kế hoạch thiết kế xây dựng đội ngũ cán bộ tương đối vĩnh viễn. Nhiều cán bộ trẻ của Viện được cử đi học tập ở Liên Xô và những nước Đông Âu, dưới những hình thức thực tập sinh và nghiên cứu sinh. Ngày 20/5/1975, Nhà nước quyết định hành động xây dựng Viện Khoa học Nước Ta thường trực nhà nước, trên cơ sở của khối điều tra và nghiên cứu thuộc Uỷ ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước. Viện Toán học là thành viên của Viện Khoa học Nước Ta. Dưới sự chỉ huy của ông, Viện Toán học đã trở thành một TT toán học uy tín số 1 của cả khu vực .
Là một giáo sư số 1 trong nghành nghề dịch vụ Toán học triết lý, Lê Văn Thiêm đã chuyển sang nghiên cứu và điều tra những bài toán cung ứng thực tiễn đời sống, với mong ước góp phần thiết thực cho công cuộc bảo vệ và thiết kế xây dựng quốc gia. Từ năm 1963, ông điều tra và nghiên cứu khu công trình Hàm biến thức trong kim chỉ nan nổ. Cùng với học trò của mình, GS. Lê Văn Thiêm đã thiết kế xây dựng khu công trình nghiên cứu và điều tra xử lý rất hiệu suất cao 1 số ít yếu tố trong thực tiễn đời sống. Đó là giám sát nổ mìn hiệu suất cao cao ở mỏ đá Núi Voi, lấy đá ship hàng kiến thiết xây dựng Khu gang thép Thái Nguyên ( 1964 ) ; lập bản tính toán giúp Bộ Quốc phòng nổ mìn làm đường hiệu quả rất cao ( 1966 ). Đáng kể nhất là giải bài toán về nổ mìn khuynh hướng, tạo nên hiệu suất cao rất lớn cho người trẻ tuổi xung phong chống Mỹ trong việc nạo vét dòng kênh Nhà Lê từ Thanh Hóa vào thành phố Hà Tĩnh, tuyến đường thủy quan trọng luân chuyển sản phẩm & hàng hóa, vũ khí vào mặt trận .
Sau khi Viện Toán học xây dựng, GS. Lê Văn Thiêm nhận thấy cần ứng dụng hàm biến phức sang những nghành khác như : kim chỉ nan đàn hồi, hoạt động của chất lỏng nhớt … Nhiều yếu tố lớn của quốc gia như : Tính toán nước thấm và chính sách dòng chảy cho những đập thuỷ điện Hòa Bình, Vĩnh Sơn ; Tính toán chất lượng nước cho khu công trình thuỷ điện Trị An … đã được ông và những người cộng tác như : Ngô Văn Lược, Hoàng Đình Dung, Lê Văn Thành … điều tra và nghiên cứu xử lý. Kết hợp nghiên cứu và điều tra triết lý với ứng dụng, GS. Lê Văn Thiêm đề xuất kiến nghị một giải pháp độc lạ sử dụng nguyên tắc thác triển đối xứng của hàm giải tích để tìm nghiệm tường minh cho bài toán thấm trong môi trường tự nhiên không đồng chất. GS. Lê Văn Thiêm đã biên soạn thành giáo trình hoàn hảo để hướng dẫn cho những người không có trình độ Toán học sử dụng giải pháp đó .


Khánh thành tượng GS. Lê Văn Thiêm tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hà Nội năm 2011

Từ năm 1980, GS. Lê Văn Thiêm công tác làm việc tại Phân viện Khoa học Nước Ta tại thành phố Hồ Chí Minh, đã góp phần hiệu suất cao, đưa Phòng Toán học ứng dụng trở thành Trung tâm Toán học Ứng dụng và Tin học ở những tỉnh phía Nam .
Lê Văn Thiêm có góp phần lớn trong việc thiết lập quan hệ hợp tác quốc tế giữa những nhà toán học Nước Ta và những nhà toán học quốc tế. Ông đã đưa Hội Toán học Nước Ta tham gia vào Hội Toán học quốc tế với tư cách là thành viên chính thức, đưa Viện Toán học tham gia vào Trung tâm Toán học quốc tế Banach ( Ba Lan ). Nhờ mối quan hệ tốt và uy tín khoa học của ông mà nhiều nhà toán học có tên tuổi trên quốc tế như Laurent Schwartz, Grotendick ( Pháp ), Smale và Chomsky ( Mỹ ) … đã sang Nước Ta và nhiệt tình trợ giúp, cộng tác với những nhà toán học Nước Ta .
Trong suốt 47 năm ( 1944 – 1991 ), GS. Lê Văn Thiêm đã để lại cho đời sau trên 20 khu công trình khoa học giá trị, trong đó có khu công trình là nguồn gốc xuất phát của 1 số ít luận án tiến sỹ Toán học của Mỹ lúc bấy giờ. GS. Lê Văn Thiêm có những góp phần to lớn cho Toán học trên cả ba phương diện : nghiên cứu và điều tra cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và tiến hành ứng dụng .
Lê Văn Thiêm làm Toán chỉ đơn thuần đó là cách mà ông mong ước góp thêm phần mình cho quốc gia. Ông được mọi người tin yêu, kính trọng và hình ảnh của ông không hề phai mờ trong ký ức của những người đã từng được biết ông, được thao tác bên ông. Nói về ông, GS. Hoàng Tụy – một đồng nghiệp, một người bạn thân thương có nhiều năm gắn bó với ông – tâm sự : “ Giá như GS. Lê Văn Thiêm cứ liên tục sự nghiệp nghiên cứu và điều tra ở Pháp hay ở Mỹ thì chắc như đinh, với năng lực xuất sắc của mình, ông đã hoàn toàn có thể có nhiều góp sức to lớn hơn cho toán học và tên tuổi quốc tế của ông lẫy lừng hơn. Song ông đã lựa chọn trở về quê nhà, cùng san sẻ khó khăn vất vả gian nan với đồng bào, và thật sự, toàn bộ những gì ông đã góp sức cho Tổ quốc và hội đồng toán học Nước Ta chỉ hoàn toàn có thể khiến chúng tôi vô cùng biết ơn ông và tự hào về ông ” .

Để ghi nhớ những góp sức to lớn của GS. Lê Văn Thiêm về khoa học, giáo dục và xã hội, Nhà nước Nước Ta đã truy tặng ông Trao Giải Hồ Chí Minh đợt 1 năm 1996 và Huân chương Độc lập hạng Nhất .

Giải thưởng Lê Văn Thiêm của Hội Toán học Việt Nam dành cho những người nghiên cứu, giảng dạy toán và học sinh giỏi toán xuất sắc ở Việt Nam được trao hàng năm.

Đầu năm 2007, Ủy Ban Nhân Dân thành phố Thành Phố Hà Nội có quyết định hành động đặt tên đường Lê Văn Thiêm nối từ đường Lê Văn Lương đến đường Nguyễn Huy Tưởng. Lê Văn Thiêm là nhà Toán học Nước Ta đương đại tiên phong được đặt tên đường .
Ông cũng là một trong những người sáng lập mạng lưới hệ thống đại trà phổ thông chuyên toán và báo Toán học và Tuổi trẻ. Trường Trung học cơ sở Lê Văn Thiêm ở TP TP Hà Tĩnh, tỉnh thành phố Hà Tĩnh, tiền thân là trường năng khiếu sở trường thị xã TP Hà Tĩnh, luôn là lá cờ đầu trong công tác làm việc thi đua dạy và học khối trung học cơ sở trong toàn tỉnh .

Thanh Trúc (tổng hợp)

Đánh giá bài viết